ช่วงดิวาลีและนวราตรีแบบนี้ หลายคนเตรียมของไปไหว้เทพฮินดู แต่พอยืนหน้าร้านขายของไหว้ก็งงว่าองค์ไหนชอบอะไร บทความนี้รวบรวมว่าแต่ละองค์นิยมถวายอะไร มีความหมายตามความเชื่ออย่างไร และอะไรที่ควรเลี่ยง

ข้อควรรู้ก่อนอ่าน: ทั้งหมดนี้เป็นความเชื่อและธรรมเนียม ไม่ใช่สูตรสำเร็จ แต่ละตำรา แต่ละวัด และแต่ละภูมิภาคของอินเดียทำไม่เหมือนกัน ส่วนธรรมเนียมแบบไทยก็ผสมความเชื่อท้องถิ่นเข้าไปเยอะ งานวิจัยของ วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา มจร เรียกสิ่งนี้ว่าการปรับตัวและการผสมผสานทางวัฒนธรรม ทำให้การบูชาเทพฮินดูกลมกลืนอยู่ในสังคมไทย

ไปไหว้ที่ไหน ถามธรรมเนียมของที่นั่นก่อนเสมอ บางวัดมีชุดของไหว้ขายพร้อม บางที่งดจุดธูปเทียนแล้ว

หลักใหญ่ที่ใช้ได้เกือบทุกองค์

  • ไม่ถวายเนื้อสัตว์และสุรา แหล่งไทยแทบทุกแห่งย้ำตรงกัน เช่น Wongnai กรุงเทพธุรกิจ และ ฐานเศรษฐกิจ บางแหล่งเลี่ยงขนมที่มีไข่ด้วย (ข่าวสด)
  • อาหารเจหรือมังสวิรัติกลิ่นไม่แรง ขนมรสมัน ผลไม้ นม น้ำอ้อย น้ำแดง เป็นของที่ใช้ได้กับหลายองค์ (Wongnai)
  • ใจสำคัญกว่าราคา คัมภีร์ภควัทคีตา 9.26 กล่าวว่าใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ หรือน้ำ ที่ถวายด้วยความรักย่อมเป็นที่รับ (Worship in Hinduism)
  • ไหว้พระพิฆเนศก่อน พระพิฆเนศมีฉายา ปฐมปูชยะ คือองค์ที่ต้องบูชาก่อนองค์อื่น (Ganesha) ที่วัดแขก สีลม ผู้ศรัทธาก็นิยมไหว้พระพิฆเนศก่อน แล้วจึงไปองค์อื่น (Sri Maha Mariamman Temple)

พระพิฆเนศ: ขนม หญ้าแพรก และสีแดง

ของที่นิยมถวาย

  • ขนมโมทกะและลาดู ตำราฮินดูถือว่าโมทกะเป็นขนมโปรดของพระพิฆเนศ ในเทศกาลคเณศจตุรถีมักปิดพิธีด้วยโมทกะ 21 หรือ 101 ลูก (Modak) รูปเคารพหลายแบบยังถือชามขนมไว้ในมือ (Ganesha)
  • ขนมต้มแดง ขนมต้มขาว เป็นแบบไทยที่นิยมกัน (Wongnai) ขนมต้มของไทยหน้าตาใกล้เคียงโมทกะมากจนถูกเรียกว่าญาติใกล้ชิดกัน (Modak)
  • ผลไม้ อ้อย น้ำอ้อย นมสด รวมถึงผลไม้ตามฤดู ลูกหว้า มะขวิด (Wongnai, กรุงเทพธุรกิจ) กล้วยน้ำว้าก็พบในชุดเครื่องไหว้ช่วงนวราตรี (Thaiger)
  • ดอกไม้สีแดง ดอกชบาแดง มาลัย พระพิฆเนศเกี่ยวโยงกับสีแดง จึงนิยมบูชาด้วยดอกไม้สีแดงและผงจันทน์แดง (Ganesha) ส่วนดอกดาวเรืองเป็นดอกไม้ที่ใช้มากที่สุดชนิดหนึ่งในการบูชาของอินเดีย (Live History India)
  • หญ้าแพรก (ทูรวา) ถือเป็นของสำคัญในการบูชาพระพิฆเนศ (Cynodon dactylon)

ทำไมต้องหญ้าแพรก ตำนานเล่าว่าพระพิฆเนศกลืนอสูรอนลาสูรที่พ่นไฟได้ จนเกิดความร้อนในท้อง ฤๅษีกัศยปะจึงถวายหญ้าแพรกให้เสวยจนหายร้อน พระพิฆเนศจึงประทานพรแก่ผู้ที่ถวายหญ้าแพรก (Hindu Blog)

สิ่งที่ควรเลี่ยง: ใบกะเพรา (ทุลสี) ตามตำนานที่เล่าต่อกันมา นางตุลสีขอแต่งงานกับพระพิฆเนศขณะบำเพ็ญเพียร พอถูกปฏิเสธจึงสาปกัน ภูมิภาคส่วนใหญ่ของอินเดียจึงไม่ถวายใบกะเพราแด่พระพิฆเนศ แต่บางภูมิภาคก็ถวายในวันคเณศจตุรถี (Hindu Blog) ถ้าไม่แน่ใจ เลี่ยงไว้ก่อนปลอดภัยกว่า

ไทยต่างจากอินเดียตรงไหน ในอินเดียพระพิฆเนศคือเทพผู้ขจัดอุปสรรคและเทพแห่งการเริ่มต้น ส่วนในไทยท่านถูกนับถือเป็นเทพแห่งศิลปวิทยาการเป็นหลัก ถึงขั้นอยู่ในตรากรมศิลปากรและมหาวิทยาลัยศิลปากร (Ganesha) คนไทยจึงมักขอพรเรื่องงาน การเรียน และความสำเร็จ

พระแม่ลักษมี: ดอกบัว ขนมหวาน และเหรียญ

พระแม่ลักษมีเป็นเทวีแห่งความงาม โชคลาภ และความมั่งคั่ง ชายาของพระวิษณุ (Thaiger) ดิวาลีเป็นเทศกาลหนึ่งที่จัดขึ้นเพื่อบูชาพระองค์ (Lakshmi)

  • ดอกบัว ในคติพระเวท ดอกบัวสื่อถึงความรู้ การรู้แจ้ง และการหลุดพ้น และความบริสุทธิ์ที่ไม่แปดเปื้อนแม้เกิดในที่ไม่ดี (Lakshmi) ฝั่งไทยนิยมดอกบัวสีชมพู 8 ดอก (ข่าวสด)
  • ขนมหวาน ในพิธีลักษมีบูชาช่วงดิวาลีจะถวายขนมหวาน มะพร้าว ผลไม้ และหมากพลู แล้วนำมาแบ่งกินเป็นประสาท (Lakshmi Puja) แหล่งไทยแนะนำขนมบาร์ฟี่หรือขนมเพชร (ข่าวสด)
  • เหรียญ ในพิธีลักษมีบูชาจะวางเหรียญรอบเทวรูป เข้ากับความหมายของพระองค์ที่เป็นเทวีแห่งความมั่งคั่ง (Lakshmi Puja) แหล่งไทยก็จัดเหรียญเป็นหนึ่งในของถวาย (Thaiger)
  • ประทีป ในคืนดิวาลีจะจุดตะเกียงไว้ตามหน้าต่างและระเบียงเพื่อเชื้อเชิญพระแม่เข้าบ้าน (Lakshmi Puja)
  • ของเสริมอื่น ๆ น้ำอ้อย นม เทียน กำยาน แอปเปิลแดง ขมิ้น ข้าวสาร (Thaiger)

ควรเลี่ยง เนื้อสัตว์และขนมที่มีไข่ (ข่าวสด)

พระแม่อุมาและพระแม่ทุรคา: ดอกไม้แดงและเครื่องประดับ

พระแม่อุมาเป็นเทวีแห่งอำนาจและบารมี มีหลายปาง รวมถึงปางพระแม่ทุรคา วัดแขก สีลม หรือวัดพระศรีมหาอุมาเทวี เป็นวัดฮินดูที่เก่าแก่และสำคัญที่สุดในไทย สร้างโดยชุมชนทมิฬเมื่อ พ.ศ. 2422 (Sri Maha Mariamman Temple)

  • ดอกไม้สีแดงหรือเหลือง เช่น ดาวเรือง บัว กุหลาบ กล้วยไม้ (Wongnai)
  • ขนมและผลไม้ โมทกะ ลาดู มะม่วงสุก ช่วงนวราตรีมีมะพร้าว นม กล้วยน้ำว้า ดาวเรือง และธูป (Thaiger)
  • ผ้าแดง ผ้าส่าหรี กำไล ในอินเดียช่วงนวราตรีมีพิธีโสฬสศฤงคาร คือแต่งองค์พระแม่ทุรคาด้วยเครื่องประดับ 16 อย่าง เช่น ผ้าคลุมสีแดง (ชุนรี) กำไลแดง ต่างหู และสินทูร ผ้าคลุมแดงถือเป็นการแสดงความเคารพ และเชื่อกันว่าสีแดงแทนพลังอำนาจของพระแม่ (NorthEast Now)

แหล่งไทยที่เราอ่านพูดถึงดอกไม้ อาหาร และเครื่องดื่มเป็นหลัก ไม่ค่อยพูดถึงการถวายผ้าหรือกำไล ส่วนผ้าส่าหรีที่พูดถึงมักเป็นชุดที่ผู้ไปร่วมงานสวมใส่ (Wongnai) ถ้าอยากถวายผ้าหรือกำไล สอบถามที่วัดก่อนจะดีที่สุด

ข้อห้ามที่วัดแขก ห้ามนำเนื้อสัตว์ทุกชนิดเข้าบริเวณวัด และมีข้อห้ามสตรีที่มีรอบเดือนเข้าบริเวณโบสถ์ (Thaiger) ปีนี้เทศกาลนวราตรีที่วัดแขกจัดวันที่ 10-22 ตุลาคม 2569 ขบวนแห่วันวิชัยทัศมีคือ 20 ต.ค. (TrueID)

พระศิวะ: ใบมะตูม นม และน้ำ

  • ใบมะตูม (พิลวะ) ใบและผลมะตูมมีบทบาทหลักในการบูชาพระศิวะ ใบที่แตกเป็น 3 แฉกถูกตีความว่าเป็นตรีศูล หรือดวงตาทั้ง 3 ของพระศิวะ (Aegle marmelos)
  • น้ำ เป็นของถวายขั้นพื้นฐานที่สุด (Bhakti Bharat)
  • นม ใช้สรงศิวลึงค์ (อภิเษก) เว็บสายศรัทธาของอินเดียผูกนมไว้กับเรื่องสุขภาพและอายุยืน (Bhakti Bharat) ในพิธีอภิเษกยังใช้นม โยเกิร์ต น้ำผึ้ง น้ำตาล และเนยใส ที่เรียกรวมว่าปัญจามฤต (Panchamrita)
  • ดอกมะลิขาว เถ้าศักดิ์สิทธิ์ (วิภูติ) ประคำรุทรักษ์ (Bhakti Bharat)

ควรเลี่ยง บางแหล่งระบุว่าไม่ถวายใบกะเพราและดอกเกตกี (ลำเจียก) แด่พระศิวะ (Bhakti Bharat) แหล่งนี้เป็นเว็บสายศรัทธา ไม่ได้อ้างตำราละเอียดทุกข้อ จึงถือเป็นความเชื่อที่เล่าต่อกันมา

พระนารายณ์ (พระวิษณุ): ใบกะเพรา

ใบกะเพราที่คนไทยใช้ผัดกะเพรา ในอินเดียคือ ตุลสี (Ocimum tenuiflorum) พืชศักดิ์สิทธิ์ของสายไวษณพที่นับถือพระวิษณุ ชาวไวษณพถึงขั้นถูกเรียกว่าผู้ที่คล้องตุลสีไว้ที่คอ (Ocimum tenuiflorum) ตามตำนานพระวิษณุในรูปศาลิครามอภิเษกกับนางตุลสี และมีประเพณีตุลสีวิวาห์ฉลองทุกปี บางตำนานว่าตุลสีคือร่างหนึ่งของพระแม่ลักษมี (Tulsi Vivah)

นี่คือจุดที่ไทยกับอินเดียต่างกันชัดที่สุดจุดหนึ่ง ของที่บ้านเราเป็นผักในจานข้าว ในอินเดียเป็นของบูชา คนจึงถวายใบกะเพราแด่พระนารายณ์ แต่เลี่ยงกับพระพิฆเนศ (และบางแหล่งว่ารวมถึงพระศิวะ)

พระพรหม: ดาวเรืองและพวงมาลัย

ศาลพระพรหมเอราวัณ แยกราชประสงค์ ตั้งเมื่อ 9 พ.ย. 2499 (THE STANDARD) ของที่นิยมคือพวงมาลัยดาวเรือง 4 พวง (พระพรหมมี 4 พักตร์) ธูป 12 ดอก เทียน 1 เล่ม ส่วนของแก้บนที่นิยมคือละครรำ ตุ๊กตาช้าง และผ้า 7 สี และห้ามถวายเนื้อสัตว์ (ฐานเศรษฐกิจ)

ข้อควรรู้ ศาลพระพรหมเอราวัณงดจุดธูปเทียนตั้งแต่มีนาคม 2563 (Erawan Shrine) ไปไหว้ที่นั่นเตรียมแค่ดอกไม้กับพวงมาลัยก็พอ

ไทยต่างจากอินเดียตรงไหน ในอินเดีย พระพรหมแทบไม่มีผู้บูชาเป็นเทพหลัก วัดของพระองค์มีน้อย ที่มีชื่อที่สุดคือที่ปุษกร ราชสถาน ขณะที่ศาลพระพรหมเอราวัณกลับได้รับความนิยมสูงมากในหมู่ชาวพุทธไทย (Brahma) และมักถูกบูชาในฐานะเทพผู้พิทักษ์ตามความเชื่อแบบไทย นอกบริบทฮินดู (Erawan Shrine) การแก้บนด้วยละครรำจึงเป็นธรรมเนียมไทยมากกว่าอินเดีย

พระตรีมูรติ: กุหลาบแดงเพื่อความรัก

ตรีมูรติ แปลว่ารูปแบบทั้งสาม คือการรวมพระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะไว้ในองค์เดียว ชุดของไหว้ยอดนิยมในไทยคือ (Wongnai)

  • ธูปแดง 9 ดอก
  • เทียนแดง 1 คู่ (มีคู่แล้วเพิ่มอีก 1 คู่ วางประกบกัน)
  • ดอกกุหลาบแดง 9 ดอก
  • น้ำแดง 1 ขวด และผลไม้สีแดงหรือชมพู 9 อย่าง
  • เวลาที่นิยมคือวันพฤหัสบดี 9.30 น. หรือ 21.30 น.

ไทยต่างจากอินเดียตรงไหน การไหว้พระตรีมูรติเพื่อขอความรักเป็นความเชื่อที่ได้รับความนิยมในไทย แหล่งเดียวกันอธิบายว่าที่จริงท่านให้พรได้หลายด้าน ไม่ได้มีหน้าที่ประทานความรักโดยเฉพาะ (Wongnai) เลข 9 และของสีแดงทั้งชุดก็เป็นสูตรแบบไทย

พระราหู: ของดำ 8 อย่าง (ความเชื่อแบบไทย)

ข้อนี้ต้องแยกให้ชัด การไหว้พระราหูด้วยของดำ 8 อย่างเป็นความเชื่อแบบโหราศาสตร์ไทย ในคติอินเดีย ราหูเป็นหนึ่งในนวเคราะห์ ช่วงเวลาที่ราหูมีอิทธิพลเรียกว่าราหูกาล และถือว่าไม่เป็นมงคล (Rahu) ข้อมูลฝั่งอินเดียที่เราอ่านไม่ได้พูดถึงการจัดของดำ 8 อย่างแบบที่คนไทยทำ

แบบไทยนิยมของดำ 8 หรือ 12 อย่าง เช่น ไก่ดำ ปลาดุกย่าง กาแฟดำ เฉาก๊วย งาดำ ถั่วดำ ข้าวเหนียวดำ สาหร่าย ไข่เยี่ยวม้า พร้อมธูปเท่าจำนวนของ ดอกไม้สีดำ และน้ำเปล่า นิยมไหว้คืนวันพุธ หันไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ และไม่แนะนำให้ไหว้ในบ้าน (Wongnai) สังเกตว่าชุดนี้มีของคาวได้ ต่างจากเทพฮินดูองค์อื่นที่ห้ามเนื้อสัตว์ เพราะเป็นธรรมเนียมคนละสาย รายการของแต่ละสำนักก็ไม่เหมือนกัน

ความหมายของเครื่องบูชาที่เจอบ่อย

  • ดอกดาวเรือง ในอินเดียเป็นดอกไม้ที่ใช้บูชามากที่สุดร่วมกับกุหลาบและมะลิ ดอกไม้โดยรวมสื่อถึงความงามที่ไม่จีรัง (Live History India) หน้าวัดแขก สีลม ก็มีพวงมาลัยดาวเรืองสีส้มขาย (Sri Maha Mariamman Temple) ส่วนคนไทยเชื่อว่าดาวเรืองหมายถึงความรุ่งเรือง มีเงินมีทอง (ทรูปลูกปัญญา) ซึ่งเป็นการตีความแบบไทยตามชื่อดอก
  • ธูปและกำยาน ควันที่ลอยขึ้นสื่อถึงคำอธิษฐานที่ส่งขึ้นไปถึงเทพ (Live History India)
  • ประทีปและการบูร (อารตี) อารตีคือการวนเปลวไฟจากตะเกียงที่ใช้เนยใส น้ำมัน หรือการบูร ตามเข็มนาฬิกาต่อหน้าเทพ มักทำปิดท้ายพิธี จากนั้นผู้ศรัทธาจะอังมือเหนือเปลวไฟแล้วแตะหน้าผากหรือดวงตา เชื่อว่าเปลวไฟได้รับพลังของเทพแล้ว (Aarti) การบูรเองสื่อถึงการเปลี่ยนแปลงและแสงสว่าง ส่วนตะเกียงสื่อถึงปัญญาที่ขับไล่ความมืด (Live History India)
  • มะพร้าว การทุบมะพร้าวสื่อถึงการทลายอัตตา เนื้อในคือจิตวิญญาณ น้ำคือแก่นของชีวิต (Live History India)
  • กุมกุม (ผงสีแดง) ทำจากขมิ้นผสมปูนจนเป็นสีแดง ใช้บูชาเทวีโดยเฉพาะศักติและพระแม่ลักษมี และใช้แต้มหน้าผากเมื่อไปวัด (Kumkuma) ในความหมายเชิงศรัทธาหมายถึงความภักดีและความบริสุทธิ์ (Live History India)
  • นมและน้ำผึ้ง เป็นส่วนหนึ่งของปัญจามฤต ใช้ทั้งสรงเทวรูปและถวาย แล้วแจกจ่ายเป็นประสาท (Panchamrita)
  • ผลไม้ สื่อถึงความนอบน้อมและความกตัญญูต่อธรรมชาติ (Live History India)

มารยาทในเทวาลัย

  1. ถอดรองเท้า ก่อนเข้าเขตเทวาลัย และไม่นำของที่ทำจากหนัง เช่น เข็มขัด เข้าไป วัดหลายแห่งในอินเดียห้ามเด็ดขาด (India Someday)
  2. ไม่นำเนื้อสัตว์เข้าวัด และไม่ถวายเนื้อสัตว์หรือสุรา (Thaiger, Wongnai) ชาวฮินดูหลายคนงดเนื้อสัตว์ก่อนไปวัดด้วย (India Someday)
  3. ใช้มือขวาหรือสองมือ รับของและรับประสาท (India Someday)
  4. ไม่ปฏิเสธหรือทิ้งประสาท ถ้ากินไม่ได้ ให้ส่งต่อให้คนอื่น (India Someday)
  5. แต่งกายมิดชิด ปิดไหล่ อก และขา (India Someday)
  6. เดินวนตามเข็มนาฬิกา รอบเทวสถาน (India Someday)
  7. ถ่ายรูปต้องดูป้ายหรือขออนุญาต และไม่ใช้แฟลช (India Someday)
  8. ทำตามกติกาของแต่ละที่ เช่น วัดแขกมีข้อห้ามเรื่องสตรีที่มีรอบเดือน (Thaiger) และศาลพระพรหมเอราวัณงดจุดธูปเทียน (Erawan Shrine)

สรุปจุดที่ไทยกับอินเดียต่างกัน

  • จำนวนและสีของของไหว้ สูตรอย่างธูป 9 ดอก กุหลาบ 9 ดอก มาลัย 4 พวง หรือของดำ 8 อย่าง เป็นสูตรที่นิยมในไทย ในอินเดียเน้นชนิดของถวายตามที่องค์นั้นโปรดมากกว่า
  • ใบกะเพรา ไทยใช้ทำอาหาร อินเดียถือเป็นพืชศักดิ์สิทธิ์ของพระวิษณุ
  • พระพรหม อินเดียแทบไม่บูชาเป็นเทพหลัก ไทยนิยมมาก
  • พระพิฆเนศ อินเดียเน้นผู้ขจัดอุปสรรค ไทยเน้นเทพแห่งศิลปะและวิทยาการ
  • พระตรีมูรติ คนไทยนิยมขอเรื่องความรัก
  • พระราหู ของดำเป็นความเชื่อโหราศาสตร์ไทย ไม่ใช่พิธีแบบอินเดีย
  • แก้บนด้วยละครรำและตุ๊กตาช้าง เป็นธรรมเนียมไทย

สุดท้ายแล้วจะถวายอะไร ขอให้ทำด้วยความเคารพ รู้ที่มา และเลือกให้เหมาะกับสถานที่ ผลจะเป็นอย่างไรเป็นเรื่องของศรัทธาและการลงมือทำของเราเอง

แหล่งอ้างอิง